Met de bus naar de DDR

Aan de westkant van de Duits-Duitse grens werden we met een eenvoudige handbeweging doorgewoven. Langzaam rolde de bus door het niemandsland naar de officiële toegangspoort tot het socialistische arbeiders- en boerenparadijs DDR: de Deutsche Demokratische Republik. Kort voor de Grenzübergangsstelle Marienborn stokte het verkeer. De weg versmalde van vier rijbanen tot twee. Links en rechts betonnen muren, prikkeldraadversperringen en uitzichttorens. De spanning in de bus nam toe. Dit was wel wat anders dan grensovergang De Lutte bij Oldenzaal.

Een Oost-Duitse grenswacht wees de buschauffeur waar hij moest parkeren. Een half uur later betraden twee grenswachters de bus. De eerste verzamelde de paspoorten en verdween. De tweede onderwierp de passagiers en hun bagage aan een nauwkeurige controle. Met zijn ijskoude blik fouilleerde hij gezichten en kleding. De buspassagiers zwegen angstig. Her en der woelde hij met zijn handen door de bagagerekken, op zoek naar… Ja, naar wat?

Ik zat halverwege de bus aan het middenpad. De controleur kwam steeds dichterbij. Boven mijn hoofd greep hij mijn zaterdagse Volkskrant uit het rek. Aandachtig gingen zijn ogen over het laatste nieuws van zaterdag 29 maart 1980. Op de Noordzee was een Noors olieplatform gekapseisd. Dat had blijkbaar nog niet in zijn partijkrant Neues Deutschland gestaan. Van de voorpagina bladerde hij door naar het tweede katern. Ik dacht aan de recensie van een uitvoering van Bertolt Brechts Mutter Courage door toneelgroep Centrum met gastregisseur Ton Lutz. Dat moest hem aanspreken, dacht ik, maar mijn geüniformeerde vriend was al bij de sportpagina’s. Moest ik er iets over zeggen? Het leek me beter om mijn mond te houden.

Minutenlang bladerde hij voort. Pagina voor pagina. Toen hij bij de vacaturepagina’s was aangekomen kon ik me niet meer inhouden en vroeg ik of hij een nieuwe baan zocht. Fout! Hartstikke fout! De Grenzer richtte zijn dodelijke blik op mij en snauwde dat ik beter mijn mond kon houden. Hij legde mijn krant weer in het rek, controleerde de overige passagiers vluchtig en verliet de bus. Een nerveuze medereiziger gaf me te verstaan dat ik de man niet had moeten provoceren. Drie kwartier later kwamen de paspoorten terug. Gestempeld en wel. Gelukkig ook dat van mij. Na tweeënhalf uur oponthoud konden we eindelijk verder. Op naar Berlijn, naar Oost-Berlijn.

Erik de Graaf

PS: met dank aan Marco Daane, die de vervaagde herinnering weer wekte. Vandaag is het dertig jaar geleden dat de Berlijnse Muur viel. De foto maakte ik een paar jaar geleden bij de Gedenkstätte Marienborn.

De Hongaarse krant

In het voorjaar van 1957 werd er hard geklust in een oude, uitgewoonde villa aan de Oosterstraat in Warffum. Honderd vrijwilligers hielpen wekenlang om het eens zo deftige herenhuis bewoonbaar te maken voor twee Hongaarse families, die hun land waren ontvlucht na de bloedige onderdrukking van de Hongaarse Opstand door het Russische leger. Toen het huis klaar was overhandigde burgemeester Molly Geertsema plechtig de sleutel aan Josef Kardos, de vader van een gezin met drie kinderen. De moeder van het tweede gezin bedankte de Warffumers voor het droomhuis.

In oktober 1956 sloeg de opstand tegen het strenge communistische bewind in Hongarije over van de hoofdstad Boedapest naar de provincies. In het kleine Mosonmagyaróvár bij de Oostenrijkse grens sloot de achttienjarige scholier Istvan Kardos zich aan bij de demonstranten. Hij was er getuige van hoe ruim honderd demonstranten werden doodgeschoten toen ze de gehate rode communistische ster van een kazerne wilden verwijderen. Na hun begrafenis trad Istvan toe tot de revolutionaire raad in het stadje, die onder leiding stond van zijn natuurkundeleraar. Een paar dagen later maakten Russische tanks een bloedig eind aan de Hongaarse Opstand. Istvan Kardos vluchtte naar Oostenrijk, waar hij werd uitgenodigd om naar Nederland te komen.

Burgemeester Geertsema nam Istvan uit een opvangkamp bij Zeist mee naar Warffum. Een paar maanden later volgden zijn ouders, zijn vijftienjarige zusje Eva en zijn tweejarige broertje Peter. Ze werden opgevangen in het grote huis aan de Oosterstraat. Lang woonden ze er niet, want de villa werd verkocht aan de directeur van Rixona. In 1958 verhuisde de familie Kardos naar de Pastorieweg, waar ze tot 1961 bleven. De kleine Peter leerde Gronings op straat, vertelde hij me toen hij in augustus in Warffum op bezoek was. Hij zoefde op zijn rode step van de wierde af en vocht met zijn klasgenoten van de openbare school met de leerlingen van de School met de Bijbel. Dat is nog eens integratie. We maakten een rondgang langs de huizen waar hij gewoond had. In de Pastorieweg kreeg hij van de huidige bewoners een paar Hongaarse kranten uit 1958 mee, die zij een paar jaar geleden bij een verbouwing achter in een kast hadden gevonden.

Erik de Graaf

PS: Op 4 november 1956 maakten Russische tanks een eind aan de Hongaarse Opstand. De gevolgen waren tot in Warffum merkbaar. 

Brief aan de minister

Eerder deze week stuurde Warffum Alert! een mail aan de 357 ondertekenaars van de zienswijze van 2017 met het laatste nieuws over de "Slag om het Warffumveld". Hieronder kunt ook u de update lezen (de foto is gemaakt door Gerben Veenstra):

Beste ondersteuners van Warffum Alert!,

Jullie hebben al even niets van ons gehoord, terwijl er toch veel is gebeurd. Onze laatste mail ging over de zitting bij de rechtbank in januari 2019 naar aanleiding van ons beroep tegen het besluit van de minister van Economische Zaken en Klimaat om de NAM een nieuwe omgevingsvergunning voor de gaslocatie bij Warffum te verlenen. 

Op 10 september kregen we de uitslag: de rechtbank stelde ons in het gelijk en vernietigde het besluit van de minister, omdat verzuimd was een milieueffectrapportage op te stellen. Dat was één van de punten die we op 22 januari naar voren hadden gebracht.

Op een ander belangrijk hoofdpunt kregen we geen gelijk. We hadden betoogd dat op de NAM-locatie in Warffum gewerkt wordt met een volstrekt verouderd Winningsplan. Bizar was dat een vertegenwoordiger van de NAM tijdens de rechtzitting vertelde dat een nieuw concept-winningsplan was ingetrokken in verband met de grote werkdruk op het ministerie van EZK. Dat vonden we geen vertrouwenwekkende reden. 

Op dezelfde tiende september maakte minister Wiebes bekend dat het zijn intentie is om de gaswinning in Groningen per 2022 te stoppen. Dat komt dan vanzelf goed, zou je denken. Helaas bedoelt de minister met Groningen het Groningenveld en valt het Warffumveld onder het kleine-veldenbeleid. We hebben daarover op 19 september een opiniestuk in het Dagblad van het Noorden geschreven, waarin we betoogden dat het toch wel te dol zou zijn als de gaswinning bij Warffum gewoon door zou gaan. Het grote Groningenveld en het kleine Warffumveld liggen tegen elkaar aan. En Warffum ligt toch ook in Groningen?

In de rechterlijke uitspraak van 10 september stond ook dat de rechtbank in een beroepzaak over een omgevingsvergunning geen uitspraak kan doen over een winningsplan. Dat zijn twee verschillende sporen. Wel schreef de rechtbank dat de klagers (dat waren wij) de minister op basis van veranderende omstandigheden en voortschrijdend inzicht per brief konden verzoeken de activiteit in het Warffumerveld te stoppen. Dat hebben we dus gedaan. Vorige week is die brief op de post gegaan. In de brief stellen wij dat het winningsplan van 2005 verouderd en achterhaald is en door de minister ingetrokken zou moeten worden. 

Op dezelfde dag ging de NAM in hoger beroep tegen het besluit van de rechter om de omgevingsvergunning te vernietigen. Die wil blijkbaar voorkomen dat ze in soortgelijke gevallen voortaan een MER moet opstellen.

Het prettige gevolg is dat we nu dus op twee sporen opereren. Door het hoger beroep van de NAM blijven we betrokken bij de zaak over de omgevingsvergunning bij de Raad van State, maar we hebben de minister nu ook gevraagd de winningsvergunning in te trekken.

Het persbericht van Warffum Alert! over de brief aan minister Wiebes is te lezen op de site van de Groninger Bodem Beweging  

Onderaan het persbericht op de GBB-site kunnen jullie u ook de hele brief aan minister Wiebes lezen.

We hopen jullie hiermee weer voldoende te hebben bijgepraat.

Met vriendelijke groet,

Erik de Graaf

(woordvoerder Warffum Alert!) 

Warffum ligt ook in Groningen!

In 1977 werd ten noorden van Warffum een boortoren bezet. Vijf actievoerders beklommen het bouwwerk op een gure januaridag. Ze vermoedden dat er stiekem onderzoek werd gedaan naar mogelijkheden om radioactief afval op te slaan. Na tien uur in regen en windkracht 9 stapten de bezetters in een hoogwerker van de Mobiele Eenheid. Einde actie.

Gelukkig is er geen radioactief afval in Noord-Groningen opgeslagen, maar de gevolgen van de gaswinning zijn even desastreus. Ook in Warffum, waar aan de rand van het grote Groningenveld al ruim dertig jaar gas wordt gewonnen uit het kleine Warffumer gasveld. Precies op de plek waar in 1977 de boortoren werd bezet.

In april 2017 demonstreerden bijna 400 Warffumers (en mensen uit de omgeving) om hun afschuw te laten blijken over de gaswinning en over de geheimzinnigheid rond grootschalige werkzaamheden op de NAM-locatie. In de zomer van 2017 diende de actiegroep Warffum Alert! met 357 mensen een officiële Zienswijze in tegen een nieuwe Omgevingsvergunning, die negen maanden later door het ministerie van Economische Zaken werd verworpen. In juli 2018 stuurden we de bestuursrechtbank in Groningen een beroepsschrift. In januari 2019 was de rechtszitting. Deze week kregen we de uitslag, met mooi en minder mooi nieuws. 

Mooi is natuurlijk dat de rechter het besluit van de minister om de vernieuwde Omgevingsvergunning toe te kennen vernietigde, omdat een Milieu Effect Rapportage (MER) ontbrak. Een stevige tik op de vingers voor NAM en ministerie. Minder mooi is dat de NAM de winning gewoon voortzet op basis van de oude vergunning. Het ministerie van Economische Zaken en Klimaat heeft volgens RTV Noord laten weten dat de NAM zelfs weer meer mag oppompen, omdat de oude Omgevingsvergunning 2 miljoen kuub per dag toestaat en de nieuwe “slechts” 1 miljoen. Wij verwachten dat dat niet zo'n vaart loopt, omdat het technisch moeilijk zal zijn om dagelijks zoveel gas op een veilige manier uit een al vrijwel leeg veld te peuren. Treuriger is het dat het ministerie zo overduidelijk niet in de geest van de rechterlijke uitspraak én van de maatschappelijke teneur reageert. Passender zou het zijn als het ministerie de gaswinning in Warffum stillegt zolang er geen dekkende vergunning is. De oude vergunning past niet meer bij de huidige installatie.

De procedure voor de nieuwe Omgevingsvergunning moet dus terug naar de tekentafel en op gezag van de rechter nu mét MER. Dat gaat waarschijnlijk jarenlang duren, terwijl de gaswinning onder Warffum doorgaat. Dat staat in schril contrast tot het besluit van minister Wiebes om de gaskraan in Groningen al in 2022 dicht te draaien. Als ik het wel heb ligt Warffum ook in Groningen. Sterker, het kleine Warffumer gasveld ligt maar een paar honderd meter van het grote Groningenveld. Ook in Warffum is veel bevingsschade aan gebouwen, maar ook psychische gevolgen bij de inwoners. Is het niet vreemd dat een dorp met een "eigen" gasveldje aan de rand van het Groningenveld niet profiteert van het verstandige besluit van de minister? We hopen dat de minister de gaswinning in de hele provincie Groningen per 2022 stopt en liefst nog eerder. Dus niet alleen in het grote Groningenveld, maar ook in belendende kleine velden, zoals Warffum.

Erik de Graaf (woordvoerder Warffum Alert!) 

PS: op donderdag 19 september 2019 stond dit stuk op de opiniepagina van het Dagblad van het Noorden.

Schouder aan schouder voor Eisern Union

Jarenlang zocht ik regelmatig op hoe Union Berlin er voorstond in de tweede of de derde Duitse voetbaldivisie. Morgen speelt de volks- en cultclub uit het Oost-Berlijnse stadsdeel Köpenick voor het eerst een Bundesligawedstrijd. Thuis tegen RB Leipzig.

In 1906 werd de club opgericht, maar pas vanaf 1920 heette hij Union Berlin. Tot pakweg 1945, want na de Tweede Wereldoorlog raakte Union net zo verdeeld als de Duitse hoofdstad. In het westen van de stad ging de club door als SC Union Berlin, in het oosten als SG Oberschöneweide. Zes naamsveranderingen verder heette de Oost-Berlijnse tak in 1966 ook weer Union. 
Nooit was Union de eerste club van Oost-Berlijn. Altijd volgde ze de gehate concurrent Dynamo Berlin op veilige afstand. Dynamo was de club van de Oost-Duitse veiligheidsdienst, de beruchte Stasi. Vorwärts Berlin was van het Oost-Duitse volksleger. Als Dynamo of Vorwärts niet op eigen kracht konden winnen greep er wel een Stasi- of en legerchef in.

Union Berlin was de Oost-Berlijnse volksclub in de DDR-Oberliga. Geen verzetsclub, maar wel een club met opvallend veel DDR-kritische fans. Fotograaf Harald Hauswald volgde de hooligans van Union al voor de val van de Muur (bekijk zijn foto’s hier). Toen de club ruim twintig jaar geleden bijna bankroet was werd Union door de fans gered. Nina Hagen droeg haar steentje bij door bij thuiswedstrijden het clublied Eisern Union te zingen. Dat doet ze nog steeds, als het even kan.

Wir aus dem Osten geh`n immer nach vorn 
Schulter an Schulter für Eisern Union 
Hart sind die Zeiten und hart ist das Team 
Darum siegen wir mit Eisern Union

En:

Wer lässt sich nicht vom Westen kaufen? 
Eisern Union, Eisern Union

Op de website van Union Berlin is de hele tekst te lezen en de studio-uitvoering van Nina Hagen te beluisteren (zie ook de NOS-site van vandaag). Het klinkt als een strijdlied. Red Bull Leipzig is gewaarschuwd, want of ze morgen genoeg hebben aan hun "toverdrank" is zeer de vraag. 

Erik de Graaf

PS: in 2009 en 2010 schreef ik ook al een paar keer over Union. De foto maakte ik bij de Spree in Berlijn.

Rechter doet nog geen uitspraak in beroep Warffum Alert!

Warffum Alert! verstuurde gisteren een persbericht over een besluit van de rechtbank in Groningen:

De rechtbank in Groningen heeft geen uitspraak gedaan in de beroepszaak van Warffum Alert! en het Openluchtmuseum Het Hoogeland tegen de verlening van een omgevingsvergunning voor de gaslocatie van de NAM in Warffum. De rechtbank besloot vorige week om de beroepszaak door te verwijzen naar haar meervoudige kamer, die het onderzoek zal heropenen. 

Tijdens de rechtszitting op 22 januari zei de rechter al de doorverwijzing naar de meervoudige kamer te overwegen vanwege het complexe karakter en omdat in de toekomst meer vergelijkbare zaken te verwachten zijn. Warffum Alert! vindt de kwestie niet zo ingewikkeld. Alleen al op grond van het ontbreken van een actueel en adequaat Winningsplan dient de gaswinning uit het Warffumer Gasveld onmiddellijk te worden gestaakt. Tijdens de zitting op 22 januari jl. bleek dat in 2017 een al ingediend nieuw Winningsplan is ingetrokken vanwege de werkdruk op het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat. Warffum Alert! noemt dat een absurde reden, waarmee absoluut geen recht wordt gedaan aan de bezorgdheid en de gevoelens van onveiligheid van de bewoners van Warffum en omgeving.

Warffum Alert! is blij dat het beroep naar de meervoudige kamer van de bestuursrechter is doorverwezen. De juristen van het Ministerie van EZK pleitten er tijdens de zitting voor de bezwaren niet ontvankelijk te verklaren, omdat het verouderde Winningsplan niets met de Omgevingsvergunning te maken zou hebben. Volgens Warffum Alert! is zo’n formalistische redenering onhoudbaar. Verwerking en winning zijn nauw met elkaar verbonden: zonder winning geen verwerking. Warffum Alert! riep de rechter op met een brede en creatieve blik recht te doen aan de belangen van de burgers.

Het is nog niet bekend wanneer het beroep van Warffum Alert! en het Openluchtmuseum opnieuw wordt behandeld.

Namens Warffum Alert!,

Erik de Graaf

PS: de foto is van een deel van de NAM-locatie in Warffum in 2017. Goeie foto, maar wie hem maakte zeggen we niet.