vrijdag 19 januari 2018

Dijkbewaking


Tot aan zijn middel staat hij in het zoute water, aan de rand van Nederland. In zijn linkerhand zijn peilstok. Met zijn rechterhand boven zijn ogen tuurt hij over het Wad in de eindeloze verte. In het noordwesten ziet hij, als het niet te nevelig is, Schiermonnikoog liggen. Richting noordoosten ziet hij altijd wel een schim van de Rottums en recht vooruit heeft hij vrij uitzicht tot aan Noorwegen toe. Nou ja, bij wijze van spreken.

De IJzeren Wadloper staat sinds 2008 ten noorden van Pieterburen bovenop de zeedijk. Voor die tijd stond het roestvrijstalen beeld van kunstenaar Harm Blanken uit Nuis een kwart eeuw in het haventje van het wadloopdorp. Totdat grappenmakers hem bij wijze van oudejaarsstunt aan de dijk zetten. Een goed idee, vond de gemeente blijkbaar. En Rijkswaterstaat gaf toestemming om hem er te laten staan. Wat niet vanzelfsprekend was in verband met de veiligheid van de zeewering.

Eigenlijk is hij dus een wadloper, maar ik noem hem altijd de dijkwachter. Bovenop de zeedijk, de waker tegen de elementen, bekijkt hij of alles zijn gewone loop neemt. Is er storm op komst? Zijn er schepen in de problemen? Loopt het vee er goed bij? Precies zoals de voogden van Rottumeroog, of ze nu Van Dijk of Toxopeus heetten, eeuwenlang over het Waddengebied waakten. En Rijkswaterstaat op een andere manier nog steeds.

Afgelopen weekend kwam ik hem weer tegen op een fietstocht via Pieterburen door de Linthorst Homanpolder naar de Waddendijk. Nooit kan ik hem zomaar voorbijfietsen. Mijn dijkwachter heeft tenslotte het mooiste uitzicht van het land. Over wolken en wad, de enige overgebleven oorspronkelijke vormen van natuur in Nederland. Dat vond in ieder geval Geert Mak in Het ontsnapte land uit 1998. Maar vergeet de rust niet, de frisse lucht en ’s nachts de duisternis. Reden om er zuinig op te zijn. Ik zette mijn fiets tegen de roestkleurige sokkel van de IJzeren Wadloper en genoot een poosje samen met hem van het majestueuze uitzicht.

Erik de Graaf

Uit de serie Op verkenning door Het Hogeland. Foto's van Otto Kalkhoven.

woensdag 17 januari 2018

Een operatie die nooit plaatsvond


Eind vorig jaar overleed Hans Besançon. Ik las het afgelopen zaterdag in een mooi artikel in de NRC. Begin 1997 recenseerde ik in het historisch tijdschrift Groniek een eigenaardig boek van de Britse ex-spion Christopher Creighton. Operatie JB. Het laatste geheim van WO II, heette het boek. “Een 007- karaats thriller”, schreef ik, “goed voor een ontspannen avondje leesplezier als hij niet met zoveel aplomb als historische waarheid zou zijn gepresenteerd”.

In het eerste deel beschreef Creighton (1924-2013) hoe hij in mei 1945 met de Britse geheime dienst Hitlers privésecretaris Martin Bormann uit de puinhopen van Berlijn ontvoerde. In het tweede deel hoe hij persoonlijk een Nederlandse onderzeeër K-XVII in de Indische Oceaan opblies. Op zijn zeventiende. Het was december 1941 en alleen Churchill, Roosevelt én koningin Wilhelmina waren op de hoogte.

Aan het eind van de recensie adviseer ik de boekhandels om Creightons Operatie JB (jawel, naar James Bond) met spoed naar de afdeling fictie te verhuizen. Ruim een jaar later stuurde Hans Besançon, de zoon van de commandant van de K-XVII, me een boekje over de K-XVII. “Met dank voor de heldere bespreking, waardoor mijn grimmige boosheid ietwat werd verlicht - Velzen-Zuid, 15 september 1998”.

De recensie kunt u na 21 jaar nog vinden door HIER te klikken.

Erik de Graaf

vrijdag 12 januari 2018

Van Lains noar Klooster

In 2017 kozen de inwoners van Bedum, De Marne, Winsum en Eemsmond de naam van de nieuwe gemeente. Er waren drie mogelijkheden: Het Hogeland, Hunsingo en Marenland. De eerste won glansrijk met 71% van de stemmen. Vier trotse burgemeesters maakten de uitslag bekend.

Historisch gezien was Hunsingo een betere keuze geweest. Dat was vanaf de Middeleeuwen een bestuurlijke eenheid, die vrijwel het gehele territorium van de nieuwe gemeente besloeg. Het Hogeland was een geografische aanduiding voor het boven de zeespiegel gelegen gebied tussen de Waddenkust en de lijn Winsum-Onderdendam-Middelstum. Het land van wierden en kwelderwallen. De zuidelijke delen van Bedum en Winsum liggen lager en vielen buiten dat Hogeland, evenals het uiterste westen bij Zoutkamp. In het noordoosten pakte het Hogeland er juist dorpen als Garsthuizen en Spijk bij, die nu bestuurlijk bij de oosterburen van Loppersum en Delfzijl horen. Middelstum hoorde bij Hunsingo én bij het Hogeland, maar is nu deel van de gemeente Loppersum.

Maar goed. De stemmers kozen niet voor historische precisie, maar voor de emotie van Het Hogeland. “En bovendien hebben we dan gelijk een volkslied”, leken ze te denken. ’t Hogeland van Ede Staal. Wie kent het niet? De in 1941 in Warffum geboren, maar in Leens opgegroeide troubadour bezong het gebied van zijn jeugd met zoveel liefde en gevoel, dat het inmiddels ook ver buiten Groningen bekend is. De klanken van Ede Staal zijn verankerd in het DNA van bijna alle Groningers van boven de dertig, vertelde de Groninger acteur, cabaretier en zanger Marcel Hensema niet lang geleden in De Wereld Draait Door. De “lucht achter Oethoezen”, het “torentje van Spiek” bij de buurgemeente en “de weg van Lains noar Klooster”. Dat laatste, die weg bestaat zo helemaal niet. In 1958 fietste Ede met een meisje van Leens naar Kloosterburen. Blijkbaar een onvergetelijke herinnering, maar om in Kloosterburen te komen moesten ze in Kruisweg rechtsaf. Maar stel je voor: “van Lains via Kruusweg noar Klooster”. Dat klinkt veel minder goed.

Erik de Graaf

PS: gisteren in de Ommelander Courant, nu op blog over Het Hogeland. Wilt u reageren? Klik hier.

dinsdag 9 januari 2018

Op volle kracht vooruit door de ruit


“Een uitzonderlijke situatie.” Zo noemt de politie het ongeluk van een 86-jarige man, die vanochtend met zijn scootmobiel het raam uitreed. Het is nog onduidelijk of hij de lift in wilde of dat hij er net uit kwam. Trieste zaak. Ik kan me goed inleven. Ik had even een déjà vu.

In de barre winter van 1963 kreeg ik een mooie rode skelter met een grote nummer 3 voor mijn verjaardag. Maandenlang kon ik er alleen binnenshuis mee rijden. En soms over de galerij van onze Vlaardingse jaren-zestig-flat. Altijd met de handrem erop, want de buren mochten er geen last van krijgen, vond mijn moeder. Buiten was het te koud voor een jongen van vijf op een skelter. En de sneeuw wilde maar niet wijken. De galerij van de tweede woonlaag was smal. Op mijn linkerhand is nog altijd een litteken zichtbaar, dat ontstond toen die bekneld raakte tussen mijn skelter en de spijltjes van de balustrade.

Pas in maart kon ik eindelijk op mijn skelter de wijde wereld in. Onder begeleiding van mijn vader reed ik onze woning uit. Twintig meter over de galerij naar het trappenhuis. Om daar achteruit de lift in te steken. Van de tweede verdieping moest ik naar de begane grond. De adrenaline schoot door mijn vijfjarige lijf. Beneden aangekomen opende mijn vader de liftdeur. Op volle kracht stoof ik naar voren. Helaas dwars door een draadglazen ruit in de centrale hal van het flatgebouw. Mijn vader kon er wel om lachen. De huismeester vond het niet leuk. De bestuurder bleef ongedeerd, de skelter had alleen wat lakschade. Hopelijk komt de 86-jarige man er ook goed vanaf.

Er is nog een oude foto van die verjaardag uit 1963. Trots zit ik op mijn nieuwe skelter, de benen nonchalant over elkaar geslagen. Naast me de "camion", die ik van mijn buurmeisje Isabelle Rademakers had gekregen. Ze had een Franse moeder en een beroemde oom, maar wist niet dat een “camion” een vrachtwagen was.

Erik de Graaf

vrijdag 5 januari 2018

Zonder verhuizing naar een nieuwe gemeente


Even voorstellen: Otto Kalkhoven is fotograaf in Eppenhuizen, ikzelf ben historicus, leraar en schrijver in Warffum. Allebei wonen we nu dus in Eemsmond, maar over een jaar in een nieuwe gemeente. Zonder te verhuizen, want we willen helemaal niet weg uit Noord-Groningen. We zijn verknocht aan dit gebied.

Per 1 januari 2019 gaan Bedum, De Marne, Eemsmond en Winsum samen op in Het Hogeland. De nieuwe gemeente strekt zich uit van het Lauwersmeer tot aan de Eemshaven. Van Adorp tot aan Zoutkamp, van bijna in de stad tot aan het Wad. Vijftig grote en kleine dorpen heeft Het Hogeland en bijna vijftigduizend inwoners. Dat alles op ruim negenhonderd vierkante kilometers, waarvan een flink deel Waddenzee is. Met Rottumeroog en Rottumerplaat als overzeese gebiedsdelen. Tot aan de definitieve herindeling in januari 2019 verkennen Otto en ik de grenzen van onze nieuwe gemeente. We fietsen langs akkers en weiden, varen over de maren, waden door de bragel en wandelen door de dorpen. We nemen weemoedig afscheid van wat we hebben, maar verheugen ons vooral op wat er komt. In gesprekken over verleden, heden en toekomst met de mensen die we onderweg tegenkomen gaan we op zoek naar het karakter van de gemeente Het Hogeland.

Erik schrijft wekelijks een column over onze zoektocht. Tweeënvijftig keer driehonderddrieëndertig woorden over een belangrijke stap naar de nieuwe gemeente, een karakteristieke plek, een historische gebeurtenis of een markante bewoner. Elke keer met een foto van Otto. Op locatie gemaakt of in zijn studio in de kerk van Eppenhuizen. De ene keer illustreert het beeld de tekst, de andere keer beschrijft de tekst het beeld. De columns en de foto’s verschijnen elke donderdag in de Ommelander Courant, een dag later in een blog. Lezers worden opgeroepen om te reageren. Reacties en tips worden verwerkt in een definitieve versie van de tweeënvijftig blogs, die eind 2018 in boekvorm verschijnen. Een welkomstbundel voor de inwoners van de nieuwe gemeente Het Hogeland.

Erik de Graaf & Otto Kalkhoven

PS: gisteren in de Ommelander Courant, vandaag op een blog. Het begin van een serie. Wilt u reageren? Klik hier.

zaterdag 30 december 2017

Meestervervalser Clifford Irving


Vervalsen is niet zo'n fraaie bezigheid, maar een meestervervalser heeft wel wat in zijn mars. Vandaag werd bekend dat Clifford Irving vlak voor de kerst op 87-jarige leeftijd is overleden. Toen hij in 1968 een boek over de Hongaarse meestervervalser Elmyr de Hory schreef kwam hij op het idee om de autobiografie van Howard Hughes te schrijven. Zonder zijn medeweten. Dat ging mis.

In een ruige versie van mijn boek over Marten Toonder senior had ik een paar alinea’s aan Clifford Irving gewijd, die ik uit het uiteindelijke manuscript schrapte. Aanleiding was het hoofdstuk over Johannes Eterman, de vibrerende kunstenaar die als Terpen Tijn in de Bommelverhalen van Seniors zoon Junior onsterfelijk werd. Eterman schilderde Oude Meesters, die hij voorzien van echtheidscertificaten voor veel geld verkocht. “Geen vervalsingen”, schreef Marten Toonder junior vergoelijkend in zijn autobiografie, “maar originelen, geschilderd met verven die hij zelf gemaakt had volgens de recepten van de Ouden”.

Jan Gerhard Toonder, ook een zoon van Senior en broer van Junior, schreef in 1976 naar aanleiding van zijn ervaringen met Eterman een stuk over meestervervalsers, die hij persoonlijk had gekend. In de jaren vijftig woonde Jan Gerhard Toonder grote delen van het jaar op Ibiza. Daar leerde hij Elmyr de Hory kennen, die zelfgemaakte werken van Picasso, Matisse, Braque en Modigliani verkocht. Clifford Irving, die ook een huis op Ibiza had, vond dat wel een inspirerend verhaal en schreef in 1969 Fake! The story of Elmyr de Hori, the Greatest Forger of our time.

Het inspireerde Irving om met Richard Suskind de autobiografie van de mysterieuze Amerikaanse miljardair Howard Hughes schreef. Ze putten uit oude artikelen over het wilde leven van Hughes en de rest verzonnen ze. Een uitgever bood een miljoen dollar, nadat Irving hem op de mouw had gespeld dat Hughes aan zijn levensverhaal meewerkte. De schrijvers rekenden erop dat Hughes nooit zou reageren. De excentrieke miljardair leefde al sinds 1958 als een kluizenaar, die nergens meer op reageerde. Het bleek een misvatting. In 1972 meldde Hughes telefonisch dat hij Irving en Suskind nooit had ontmoet. Tot zijn dood in 1976 zweeg Hughes verder.

De autobiografie van Howard Hughes ging de geschiedenis in als het "beroemdste ongepubliceerde boek van de twintigste eeuw." Irving werd uiteindelijk tot tweeënhalf jaar gevangenis veroordeeld, waarvan hij er zeventien uitzat. Suskind bromde vijf maanden. In 2005 werd de zwendel van Irving verfilmd in The Hoax met Richard Gere in de hoofdrol. De film werd positief ontvangen, behalve door Irving. Hij noemde het een vervalsing van een vervalsing. 

Dat De Hory, Irving en ook eerder ook Van Meegeren tegen de lamp liepen kwam volgens Jan Gerhard Toonder doordat ze behalve intelligent en getalenteerd ook eerzuchtig en ijdel waren. Dat was volgens hem een verschil met Eterman, die als een ware Terpen Tijn “geestelijk helemaal vrij” wilde zijn en niet door materiële rijkdom overmoedig werd. Hij bleef gewoon in zijn bovenwoninkje aan de Haagse Johan van Hoornstraat wonen.

Erik de Graaf