Posts tonen met het label Geschiedenis. Alle posts tonen
Posts tonen met het label Geschiedenis. Alle posts tonen

woensdag 17 januari 2018

Een operatie die nooit plaatsvond


Eind vorig jaar overleed Hans Besançon. Ik las het afgelopen zaterdag in een mooi artikel in de NRC. Begin 1997 recenseerde ik in het historisch tijdschrift Groniek een eigenaardig boek van de Britse ex-spion Christopher Creighton. Operatie JB. Het laatste geheim van WO II, heette het boek. “Een 007- karaats thriller”, schreef ik, “goed voor een ontspannen avondje leesplezier als hij niet met zoveel aplomb als historische waarheid zou zijn gepresenteerd”.

In het eerste deel beschreef Creighton (1924-2013) hoe hij in mei 1945 met de Britse geheime dienst Hitlers privésecretaris Martin Bormann uit de puinhopen van Berlijn ontvoerde. In het tweede deel hoe hij persoonlijk een Nederlandse onderzeeër K-XVII in de Indische Oceaan opblies. Op zijn zeventiende. Het was december 1941 en alleen Churchill, Roosevelt én koningin Wilhelmina waren op de hoogte.

Aan het eind van de recensie adviseer ik de boekhandels om Creightons Operatie JB (jawel, naar James Bond) met spoed naar de afdeling fictie te verhuizen. Ruim een jaar later stuurde Hans Besançon, de zoon van de commandant van de K-XVII, me een boekje over de K-XVII. “Met dank voor de heldere bespreking, waardoor mijn grimmige boosheid ietwat werd verlicht - Velzen-Zuid, 15 september 1998”.

De recensie kunt u na 21 jaar nog vinden door HIER te klikken.

Erik de Graaf

zaterdag 30 december 2017

Meestervervalser Clifford Irving


Vervalsen is niet zo'n fraaie bezigheid, maar een meestervervalser heeft wel wat in zijn mars. Vandaag werd bekend dat Clifford Irving vlak voor de kerst op 87-jarige leeftijd is overleden. Toen hij in 1968 een boek over de Hongaarse meestervervalser Elmyr de Hory schreef kwam hij op het idee om de autobiografie van Howard Hughes te schrijven. Zonder zijn medeweten. Dat ging mis.

In een ruige versie van mijn boek over Marten Toonder senior had ik een paar alinea’s aan Clifford Irving gewijd, die ik uit het uiteindelijke manuscript schrapte. Aanleiding was het hoofdstuk over Johannes Eterman, de vibrerende kunstenaar die als Terpen Tijn in de Bommelverhalen van Seniors zoon Junior onsterfelijk werd. Eterman schilderde Oude Meesters, die hij voorzien van echtheidscertificaten voor veel geld verkocht. “Geen vervalsingen”, schreef Marten Toonder junior vergoelijkend in zijn autobiografie, “maar originelen, geschilderd met verven die hij zelf gemaakt had volgens de recepten van de Ouden”.

Jan Gerhard Toonder, ook een zoon van Senior en broer van Junior, schreef in 1976 naar aanleiding van zijn ervaringen met Eterman een stuk over meestervervalsers, die hij persoonlijk had gekend. In de jaren vijftig woonde Jan Gerhard Toonder grote delen van het jaar op Ibiza. Daar leerde hij Elmyr de Hory kennen, die zelfgemaakte werken van Picasso, Matisse, Braque en Modigliani verkocht. Clifford Irving, die ook een huis op Ibiza had, vond dat wel een inspirerend verhaal en schreef in 1969 Fake! The story of Elmyr de Hori, the Greatest Forger of our time.

Het inspireerde Irving om met Richard Suskind de autobiografie van de mysterieuze Amerikaanse miljardair Howard Hughes schreef. Ze putten uit oude artikelen over het wilde leven van Hughes en de rest verzonnen ze. Een uitgever bood een miljoen dollar, nadat Irving hem op de mouw had gespeld dat Hughes aan zijn levensverhaal meewerkte. De schrijvers rekenden erop dat Hughes nooit zou reageren. De excentrieke miljardair leefde al sinds 1958 als een kluizenaar, die nergens meer op reageerde. Het bleek een misvatting. In 1972 meldde Hughes telefonisch dat hij Irving en Suskind nooit had ontmoet. Tot zijn dood in 1976 zweeg Hughes verder.

De autobiografie van Howard Hughes ging de geschiedenis in als het "beroemdste ongepubliceerde boek van de twintigste eeuw." Irving werd uiteindelijk tot tweeënhalf jaar gevangenis veroordeeld, waarvan hij er zeventien uitzat. Suskind bromde vijf maanden. In 2005 werd de zwendel van Irving verfilmd in The Hoax met Richard Gere in de hoofdrol. De film werd positief ontvangen, behalve door Irving. Hij noemde het een vervalsing van een vervalsing. 

Dat De Hory, Irving en ook eerder ook Van Meegeren tegen de lamp liepen kwam volgens Jan Gerhard Toonder doordat ze behalve intelligent en getalenteerd ook eerzuchtig en ijdel waren. Dat was volgens hem een verschil met Eterman, die als een ware Terpen Tijn “geestelijk helemaal vrij” wilde zijn en niet door materiële rijkdom overmoedig werd. Hij bleef gewoon in zijn bovenwoninkje aan de Haagse Johan van Hoornstraat wonen.

Erik de Graaf

zondag 16 april 2017

Eisler op de vlucht


Antifascist, avant-gardist, muziekwetenschapper, communist, componist en ga maar door. Hanns Eisler (1898-1962) schreef naast talloze strijdbare liederen en het Oost-Duitse volkslied ook muziek voor theaterstukken van Bertolt Brecht (hierboven rechts met Eisler) en voor films van Joris Ivens, Fritz Lang en Charlie Chaplin. Eisler was veelzijdig. Consequent en eigenwijs van vroeg tot laat. Gevierd en verguisd, en dat vaak door dezelfde mensen. Zijn levensloop vertelt een even boeiend als gruwelijk stuk geschiedenis van de twintigste eeuw. De Eerste Wereldoorlog, de opkomst van het nationaalsocialisme in Duitsland, de Tweede Wereldoorlog, de pijnlijkste momenten van de Koude Oorlog en de opbouw van het communisme in de DDR. Vaak was Eisler onderweg in zijn leven, meestal op de vlucht. “Eisler on the go”. Alsof hij altijd op het verkeerde moment op de verkeerde plek was.

Na 1933 kon de joodse communist zich maar beter niet meer in Duitsland vertonen. Na omzwervingen door Europa verbleef Eisler vanaf 1938 in de Verenigde Staten, waar hij muziek maakte voor Brecht en voor Lang en Chaplin in Hollywood. Hij schreef er een boek over filmmuziek met Theodor Adorno. Wat moest je anders in ballingschap? Na 1945 begon in Amerika een fanatieke veldtocht tegen het communistische gevaar. Als belangrijke zondebok werd Gerhart Eisler gezien. Hanns’ broer zou een spion van de Sovjetunie in de VS zijn. Volgens hun zus Ruth Fischer, die in 1936 wegens trotskisme in Moskou bij verstek ter dood was veroordeeld, was haar broer zelfs een atoomspion. In een proces tegen Gerhart trad Ruth op als getuige van de aanklager, terwijl Hanns voor de verdediging van zijn broer sprak. Chaplin kon zich niet voorstellen dat Shakespeare tegen dit soort drama op kon.

In mei 1947 begonnen de verhoren van Hanns Eisler door de onderzoekscommissie naar “un-American activities”. Commissielid Richard Nixon noemde de kwestie Eisler “misschien wel de belangrijkste die door de commissie was behandeld”. Chief-investigator Stripling noemde Eisler de “Karl Marx van de muziek”. Steun van Chaplin en Leonard Bernstein kon niet voorkomen dat Eisler in 1948 uit de VS werd uitgewezen. Eisler on the go. Eisler op de vlucht. Woody Guthrie schreef er een prachtig nummer over. Ik kan Guthries uitvoering nergens vinden maar die van Billy Bragg is ook mooi.

Erik de Graaf

PS: gisteren gaf ik een inleiding over Eisler bij een concert van het Eisler Trio in het kerkje van Breede bij Warffum. Dit is een fragment uit mijn verhaal.

zaterdag 25 april 2015

Wie is de koning?


Allergisch snotterde ik vanochtend door negentiende en vroeg-twintigste eeuws stof. Ik werkte me een weg door de schriften van Klaas Guitje en zijn zoon Guitje Klaassen van Dijk, twee opeenvolgende voogden van Rottumeroog en Rottumerplaat tussen 1834 en 1908. Aanteekeningen over het planten van helmgras, over de standvonderij, over het houden van schapen op het eiland en over vele zaken meer.

In een niet gecatalogiseerde doos vond ik een stapel schoolschriften van de kinderen van de laatste voogd Van Dijk. Het Algebraschrift van Klaas (geboren in 1870), het meetkundeschrift van Evert (*1879), over de Duitsche Litteratur van Auke (* 1885) en een hele stapel meer. Allemaal aangeschaft bij boekhandel J. Kat in Warffum.
               
In het Schoonschrift van Gesina van Dijk (*1898), de dochter uit de tweede leg van Guitje Klaassen, las ik brieven, opstellen, twee coupletten uit het Wilhelmus en keurig netjes overgeschreven volksverhalen en gedichten. Steeds één pagina lang, dus meestal zonder eind. Zo ook het in prachtig regelmatig handschrift overgeschreven Wie is de koning?:

Toen koning Frits, in burgerdracht,
Eens met zijn grooten ging ter jacht,
Was hij een eind vooruitgegaan,
En trof een snugg’ren landman aan –
Verbeeld je!

“Mijnheer!” - zoo sprak deze – “wees zoo goed,
En zeg mij wie van gindschen stoet
Is koning Frits? U kent misschien
Den vorst; - ik zou hem graag eens zien”-
Wel zeker!

“Dat kan geschieden, goede man”,
Was Frederiks antwoord. “Volg mij dan.
Wij gaan erheen, dan merkt gij wis.
Al spoedig wie de koning is”.
Natuurlijk!

Je kent toch wel de vaste wet,
Dat iedereen den hoed afzet
In ’s Vorsten tegenwoordigheid,
Uit eerbied voor zijn Majesteit?” -
Wel zeker!

Hier blijft de kopieerpoging van rond 1910 onvoltooid. De clou hield Gesina van Dijk voor zichzelf in haar Schoonschrift. Het was tenslotte een schrijfoefening. In de Nederlandse Volksverhalenbank van het Meertens Instituut vind ik het slot van het gedicht. Het blijkt een mop uit de anekdotentraditie over de Pruisische koning Friedrich II, der alte Fritz, uit de achttiende eeuw. Samen met de boer wandelde Frits terug naar de jagerstoet. Behalve Frits nam iedereen zijn hoed af. De boer wist niet waar hij kijken moest. De laatste niet door Gesina opgeschreven regels luiden: 

Als Frits zich tot de boer nu wendt en vraagt of
Hij de vorst al kent, is het antwoord 
Van de snuggere Hein: 
Een van ons beiden moet het zijn!

Erik de Graaf

maandag 20 april 2015

Expeditie Heffezand


In de late Middeleeuwen lagen er vier Waddeneilanden boven de Groninger kust. Drie ervan werden in de zestiende eeuw door hevige stormen tot zandplaat gedegradeerd en uiteindelijk zelfs helemaal van de kaart geveegd. Korenzand verdween rond 1500 in zee. In 1570 sloeg de Allerheiligenvloed de eilanden Bosch en Heffezand weg. Bosch probeerde nog tot eiland aan te groeien, maar de Kerstvloed van 1717 verhinderde dat definitief. Eeuwenlang  was Rottumeroog het enige Groningse Waddeneiland, totdat het in de negentiende eeuw gezelschap kreeg van Rottumerplaat.

Verdwenen eilanden spreken tot de verbeelding. Zondagochtend vertrok ik in een bont gezelschap van historici, biologen, sterrenkundigen, landschapshistorici, wadlopers, een baggeraar en een balletdanser vanuit Lauwersoog voor een zoektocht naar het verdronken eiland Heffezand. Onderzoekers hadden van tevoren op grond van oude  kaarten, documenten en verhalen de meest waarschijnlijke spot gelokaliseerd. Op een bij eb drooggevallen zandplaat gingen grondboorders tot vijftien meter onder het oppervlak op zoek naar resten van Heffezand. Helaas tevergeefs. We weten nu alleen waar Heffezand niet lag. Later zal een stukje westwaarts een nieuwe poging tot lokalisering van het eiland worden gedaan.


Terwijl de grondboorders hun werk deden stroopten anderen geulen en randen af op zoek naar omgewoelde restanten. Twintig deskundigen met uiteenlopende deskundigheden deden talloze vondsten die dan weer niets met Heffezand te maken hadden. Een oorlogsdeskundige vond een luik van een Engels oorlogsvliegtuig, dat in de nadagen van 40-45 boven het Wad moet zijn afgeschoten. Een scheepvaartdeskundige analyseerde aan de hand van inkepingen en schroefgaten dat een ruim vijf meter lang eiken deel zeker drie eeuwen oud was. Zelf opperde ik dat het beslist een overblijfsel was van de vloot van de beroemde admiraal Teerbezem uit de Slag bij Rottum was, maar toen ik uitlegde dat mijn kennis uit Marten Toonders “Kappie en het Kili Wili Atol” kwam werd dat dat resoluut van de hand gewezen. Ieder zijn discipline.

Erik de Graaf

PS: meer foto's zijn te bezichtigen op Graafwerk..... foto's

dinsdag 27 januari 2015

Van Bellamy naar De Ruyter


Jacob Bellamy overleed in 1786 en werd maar 28 jaar. Vier jaar voor zijn dood publiceerde hij de gedichtenbundel Gezangen myner Jeugd, dat met een vooruitziende blik makkelijk ook zijn poëtisch testament had kunnen zijn. Een kort niet al te vrolijk leven met een jarenlange heimelijke liefde met zijn verboden Fransje, ook wel Fillis genoemd.

“’k Heb twee bronnen, die de voedsters
van mijn jeugdig leven zijn:
‘k Leef bij Fillis door de Liefde –
op mijn kamer door den wijn.”


Ik moest deze week aan de arme Bellamy denken doordat ondanks zijn korte leven in zijn geboortestad Vlissingen wel een park en een plein naar hem zijn genoemd. Aan het eind van het Bellamyplein staat aan de Schelde het standbeeld van een andere beroemde zoon van Vlissingen. Volgescheten door mijn favoriete vogel, de meeuw. Michiel Adriaanszoon de Ruyter, in zijn blauw geruite kiel. Zeeheld of zeerover, daarover lopen de meningen uiteen. 

Erik de Graaf

maandag 15 december 2014

Zoektocht naar een Leninhorloge


Het Nationaal Historisch Museum van Slovenië heeft een Leninhorloge in haar collectie. Op de wijzerplaat staat het portret van de communistische voorman afgebeeld. De wijzers worden gevormd door een hamer en een sikkel en vanuit Lenins mond trekt in twaalf uur tijd de tekst “Proletarier aller Länder vereinigt Euch” voorbij.

Volgens het museum in Ljubljana was het horloge ooit bezit van de Sloveense communistische mijnwerker Andrej Forte. Hij zou het uurwerk rond 1930 cadeau hebben gekregen van de Nederlandse communist Albert Potze. Potze werd in 1898 geboren in de buurt van het Groningse Vlagtwedde. Rond zijn twintigste vertrok hij als een van vele andere Groningse arbeiders voor werk naar de Limburgse mijnen. Daar ontmoette hij Forte, die in de jaren dertig met een groep landgenoten in Heerlen in de mijnen werkte.

Volgens het Sloveense museum had Albert Potze vijf Leninhorloges gekregen toen hij in 1925 voor de Vijfde Communistsche Internationale in Moskou was. Hij zou zelfs secretaris van die Comintern zijn geweest. Dat lijkt me sterk. Potze was vooral een regionaal politiek agitator met de bijnaam "de Stalin van Limburg”. Wel nam hij rond 1930 een keer deel aan een communistische kadercursus in Moskou. In de jaren dertig was hij actief voor de Internationale Rode Hulp, een met de Comintern verbonden organisatie, die communistische vluchtelingen hielp voor de nazi’s van Duitsland naar Nederland te vluchten.

Inmiddels blijkt ook het Haus der Geschichte in Stuttgart een Leninhorloge te bezitten. Het is identiek aan het Sloveens horloge. Het Duitse lijkt alleen veel beter geconserveerd dan het Sloveense (daarom staat hierboven een foto van het Duitse exemplaar). In Stuttgart wordt de horlogemaker Georg Kessler uit het Zuid-Duitse Schwenningen als maker van het uurwerk opgevoerd. Kessler werd in de jaren twintig lid van de Duitse communistische partij KPD. In dezelfde tijd maakte hij de Leninhorloges.

Hoeveel Leninhorloges Kessler maakte is onbekend. Hoe er vijf in bezit van Potze kwamen is eveneens de vraag. Kreeg hij ze in Moskou? Of in Duitsland, waar hij goede partijcontacten had? Wie het weet mag het me schrijven. 

Erik de Graaf

PS: met dank aan Galina Litman uit Basel.

woensdag 27 augustus 2014

Zirkus Konzentrazani


“Zondag was er een groots circus met ‘ossen’, ‘kamelen’ en andere rariteiten. Als het Circus Sarasani was geweest zou ik er met plezier grif voor betaald hebben. Alle gekheid op een stokje, het was een grootse show”, schreef Eugen Eggerath eind augustus 1933 vanuit het Duitse concentratiekamp Börgermoor aan zijn vrouw. Het door Eggerath bewonderde circus heette echter niet Sarasani maar Zirkus Konzentrazani. Voor en door gevangenen. Op 27 augustus 1933 trad het voor het eerste op voor negenhonderd wildenthousiaste concentratiekampgevangenen, waarvan de briefschrijver er één was.

De ossen en de kamelen van het circus waren niet echt. Het orkestje met vijf Veenblazers, het koor met Veenzangers en het Reuzenveenballet wel. De artiesten waren gevangenen van het kamp Börgermoor in het grensgebied met Nederland. Lange dagen deden ze zwaar lichamelijk werk door het ontginnen van veen in de buurt. De zondag was om uit te rusten. Het door de gevangenen georganiseerde en uitgevoerde circusvoorstelling verzette de zinnen op 27 augustus 1933. “Om kort te gaan”, schreef Eggerath met een perfect gevoel voor understatement in de brief aan zijn vrouw, “het was de beste dag in de laatste zes maanden”.  

Wat Eggerath nog niet kon weten, maar misschien  al wel aanvoelde, was dat hij die zondagmiddag in augustus een historisch moment  in de muziekgeschiedenis meemaakte. Aan het slot van de circusvoorstelling zongen zestien zangers van een arbeiderskoor uit het Duitse Solingen, ook allemaal gevangenen in Börgermoor, met de spaden over hun schouders het Moorsoldatenlied over hun gevangenschap en het zware werk in het veen (Moor is Duits voor veen). De tekst was geschreven door de gedetineerden Johann Esser en Wolfgang Langhoff, de muziek was van hun communistische lotgenoot Rudi Goguel. Er trok een zindering door de zaal. De melodie werd vrijwel onmiddellijk meegeneuried, het refrein na een keer horen meegezongen. Negenhonderd gevangenen zongen het optimistische slot “Ewig kann’s nicht Winter sein. Einmal werden wir froh sagen: Heimat du bist wieder mein”.

Twee dagen later werd het gloednieuwe lied door de SS verboden. Dat kon niet verhinderen dat het lied door overplaatsing van gevangenen door heel Duitsland en ver daarbuiten bekend werd. Het zingen van het Moorsoldatenlied in gevangenschap bleek een enorme steun. In Sachsenhausen werd het lied gezongen, in Buchenwald, door Brigadisten in de Spaanse burgeroorlog en, bijzonder genoeg, zelfs door Duitse krijgsgevangenen in kampen in de Verenigde Staten. Het zingen van het lied gaf moed voor de toekomst. 

Sinds 1945 is het lied in 700 tot 800 verschillende internationale uitvoeringen op de plaat of CD gezet. Van Griekenland tot de Sovjetunie, van Nederlan tot de Verenigde Staten. Vandaag bestaat het lied 81 jaar. Afgelopen zondag woonde ik in het Herdenkingscentrum Esterwegen, vlakbij Börgermoor, een lezing over de geschiedenis en de verspreiding van het lied bij. De zaal was bomvol. Indrukwekkend, tot op de dag van vandaag.

Erik de Graaf


PS: in april schreef ik ook een blog over het Moorsoldatenlied. Bij deze blog de uitvoering van de Amerikaan Paul Robeson uit 1942.

woensdag 20 augustus 2014

Godfried Bomans' oplossing voor het "meeuwenprobleem"


Alsof er nog niet genoeg ellende op de wereld is verklaarde de VVD vandaag de oorlog aan de meeuwen. “Ze graaien uit vuilniszakken, poepen op auto’s, maken afgrijselijke herrie en vallen zelfs kinderen aan”, vindt de liberaal Heerema. De meeuw moest van de lijst van beschermde inheemse diersoorten af om ze af te kunnen schieten of om ze te vergassen, vinden de liberalen. De VVD is op oorlogspad.

Overlast is vaak een gevoelszaak. De een stoort zich aan zaken die anderen niet eens opvallen.  Het “meeuwenprobleem” is niet alleen van deze tijd. Godfried Bomans heeft zich verschillende keren in de meeuw verdiept. In 1971 werd hij horendol van de tienduizenden of misschien wel honderdduizenden meeuwen op Rottumerplaat, waar hij een poosje in eenzaamheid verbleef. Ze hielden hem uit zijn slaap, wat zijn weerstand bepaald niet ten goede kwam.  En “als de meeuwen tot bedaren komen, houden ze er een dof gemompel op na en dat is net of een paar mannen vlakbij de tent in het donker staan te beraadslagen”. Bomans werd bang en ziek en de rest van zijn experimentele weekje op het onbewoonde eiland werd een ramp.

Vijftien jaar daarvoor maakte Bomans zich nog vrolijk over het “meeuwenprobleem”. In 1956 droeg hij een oplossing aan voor de situatie op Schiphol, “waar grote zwermen meeuwen een gevaar voor het luchtverkeer vormden”. In de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen van dat jaar droeg hij een oplossing aan. “Wat ligt er nu meer voor de hand”, schreef hij een paar weken voor de verkiezingsdag in zijn column in De Volkskrant, "dan dat we de vijf miljoen gulden, die voor de ‘zwevende massa’ der politiek besluitelozen aan propaganda uitgegeven wordt, tevens benutten om de meeuwen op Schiphol te verjagen? Ik stel voor dat onze lijsttrekkers van de duizenden redevoeringen, die zij houden moeten, er minstens één percent op Schiphol afsteken. Er is geen meeuw, die dat uithoudt. In het begin zullen ze met belangstelling luisteren, maar na de tiende spreker, die precies het omgekeerde beweert van wat zijn voorganger gezegd heeft, zullen ze in een lichte onrust geraken. En na de vijftiende zullen ze krankzinnig worden en in paniek wegvliegen.”

Misschien moet die meneer Heerema van de VVD zelf een poosje naar de kust om wat politieke losse flodders los te laten. In Bloemendaal of Wassenaar willen er vast nog mensen naar hem luisteren, terwijl de meeuwen volgens het recept van Bomans snel op de vlucht zouden slaan. Op naar betere oorden. Ze verdienen het.

Erik de Graaf

dinsdag 19 augustus 2014

Kartonnen kameraden


“De DDR maakt gebruik van kartonnen poppen in de wachttorens langs de vrijwel ondoordringbare grens met West-Duitsland”. Dat maakte het West-Duitse ministerie van Binnenlandse Zaken in haar jaarverslag over 1985 bekend. Ik las het zojuist terug in een berichtje uit een krantenknipselmap uit dat jaar.

Op de honderden wachttorens langs de 1358 kilometer lange Duits-Duitse grens tussen de Oostzee en Tsjechoslowakije werden steeds vaker “kartonnen kameraden” gesignaleerd, terwijl grensbewakers uit vlees en bloed een tiental kilometers oostelijker werden ingezet om potentiële vluchtelingen ruimschoot voor de grens tussen oost en west in de kraag te grijpen. De West-Duitse grenspolitie meldde in 1985 dan ook slechts dertig geslaagde vluchtpogingen van oost naar west (daaronder acht Oost-Duitse soldaten).

De kartonnen kameraden waren al veel langer actief in de verdediging van het Oost-Duitse vaderland. Ze waren echter hun leven niet zeker. In zijn dichtbundel Pappkameraden uit 1981 herinnerde de Oost-Duitse dichter-dissident aan zijn diensttijd in de Nationale Volksarmee, het leger in de DDR:

In Dezember neunundsiebzig
In einem Wald bei Plauen im Vogtland
Schoβ ich zum ersten Mal
Mit scharfer Munition
Auf Pappkameraden

So nannten wir sie: Pappkameraden

Sie kippten um
Oder blieben stehen
Und hinterher wurden die Löcher wieder zugeklebt
Mit schwarzer Folie

Jürgen Fuchs was al jong een criticaster van het DDR-regime. Vlak na de onderdrukking van de Praagse Lente in 1968 moest hij in de DDR in militaire dienst. Het bleek een bron voor gedichten en romans, waarin hij met grote precisie de vernederingen en de kadaverdiscipline beschreef. De ervaringen maakten hem ongeschikt voor een onderdanig DDR-leven. In 1976 werd hij gearresteerd na protesten tegen de gedwongen uitburgering van de zanger Wolf Biermann (op de foto staat Fuchs helemaal rechts naast Biermann). Een jaar later werd hij vanuit de Oost-Duitse gevangenis naar West-Berlijn vrijgelaten.  

Erik de Graaf

maandag 28 juli 2014

Karl Hofer in Frankrijk


In vakantietijd moet je altijd oppassen waarheen je reist. Een eeuw geleden kwam de Duitse expressionistische schilder Karl Hofer daar ook achter. In 1914 bracht Hofer de zomer met vrouw en kinderen door in Ambleteuse aan de kust in Bretagne. Zon, strand en genoeg tijd om te schilderen.

Op de achtergrond naderde het drama van de Eerste Wereldoorlog. Een paar dagen na de uitbraak in augustus 1914 werden de Hofers als burgers van een vijandige natie in Sable d’Olonne geïnterneerd. Vrouw en kinderen werden al spoedig via Zwitserland naar Duitsland gerepatrieerd, maar Karl Hofer werd gevangen gezet in de citadel op het Île d’Yeu, een eiland in de Atlantische Oceaan op pakweg twintig kilometer uit de Franse kust. In 1916 werd hij overgeplaatst naar een interneringskamp in Carnac Plage. Op Île d’Yeu werden vanaf dat moment krijgsgevangenen ondergebracht.

In Carnac werden Hofers dagen leven weer iets aangenamer. Zijn vrouw Tilde stuurde vanuit Berlijn verf, waarmee hij eindelijk weer wat kon schilderen. Een van zijn hier ontstane werken heet Die Familie, waarschijnlijk dat waarnaar hij na jaren gevangenschap het meest verlangde. Pas in november 1917 werd Hofer in het kader van een gevangenenruil over de grens naar Zwitserland gezet. In 1919 kwam hij terug in Berlijn.

Weet waarheen u reist in uw vakantie. Ik blijf dit jaar thuis in Warffum.

Erik de Graaf

zaterdag 26 juli 2014

Fühmanns Untergang


Verrassend wat er de laatste jaren uit het Duits vertaald of opnieuw uitgegeven wordt. Hans Fallada, Anna Seghers een paar jaar geleden en gisteravond las ik enthousiast een recensie van de vertaling van Das Judenauto van Franz Fühmann, een bundel met veertien verhalen uit 1962.

Van Fühmann kocht ik weleens een werkje tijdens mijn bezoekjes aan de DDR. Na het lezen van de recensie in de NRC struinde ik mijn boekenkast af. Pavlos Papierbuch (und andere Erzählungen) vond ik. Kocht ik ooit voor 1,85 DDR-mark in Erfurt. Boeken waren verrukkelijk goedkoop in de DDR. De keuze was alleen een stuk minder.

Een stuk duurder was een cassette over de expressionistische dichter Georg Trakl. Vijfentwintig DDR-marken, het verplichte wisselbedrag voor één hele dag in Oost-Berlijn. Drie boekjes bevatte mijn “peperdure” aanwinst. Om te beginnen het complete oeuvre in 250 pagina’s van de Oostenrijkse dichter, die in november 1914 op 27-jarige leeftijd depressief stierf in een militair ziekenhuis in Krakau. Hij was als medicus in Duitse dienst gek geworden van de vele gewonden op het slagveld van de Eerste Wereldoorlog. Verder zat er een dun boekje in de cassette met zestien afbeeldingen van werken van de expressionistische schilder Egon Schiele, die in 1918 vlak na de Eerste Wereldoorlog aan de Spaanse griep overleed. Ook slechts 28 jaar oud. 

Het derde boekje was een lang essay van Franz Fühmann over Trakls gedicht “Untergang”, de vijfde versie welteverstaan, Gedanken zu Trakls Gedicht (1981). Bijna honderd pagina’s over een gedicht van negen regels. En dat was dan zelfs nog een verkorte versie van het dubbel zo dikke Erfahrungen mit Georg Trakls Gedicht.

Untergang

5. Fassung

An Karl Borromaeus Heinrich

Über den weißen Weiher
Sind die wilden Vögel fortgezogen.
Am Abend weht von unseren Sternen ein eisiger Wind.

Über unsere Gräber
Beugt sich die zerbrochene Stirne der Nacht.
Unter Eichen schaukeln wir auf einem silbernen Kahn.

Immer klingen die weißen Mauern der Stadt.
Unter Dornenbogen
O mein Bruder klimmen wir blinde Zeiger gen Mitternacht.

Nooit ben ik vergeten hoe Fühmann zijn eerste ervaring met dat gedicht beschreef. Eerste Wereldoorlog ontmoet de Tweede. Het was op 3 of 4 mei 1945, schreef Fühmann, een paar dagen voor de capitulatie van de Wehrmacht. Als 23-jarige soldaat was hij kort daarvoor uit de ziekenboeg ontslagen. Hij had een poosje verlof gehad in zijn ouderlijk huis in Bohemen. De volgende dag moest hij alweer naar Dresden, dat al sinds februari in puin lag en volgens Fühmann waarschijnlijk ook al in handen van de vijand. Die avond zat hij met zijn vader in diens bibliotheek. Zijn vader, apotheker van beroep, verdiepte zich in recepten, terwijl de zoon, “schon halb in Uniform”, een gedichtenbundel las die hij onderweg van het lazaret naar huis in een antiquariaat had gekocht. “Untergang” heette het gedicht van Trakl, maar het had die titel niet nodig om te begrijpen wat het uitdrukte. “Es war unser Untergang”, schreef Fühmann.

De volgende dag vertrok Fühmann richting Dresden. Hij kwam in Russische krijgsgevangenschap, waar hij stevig marxistisch geschoold werd op een antifascistische frontschool voor Duitse krijgsgevangenen. Pas in 1949 keerde hij terug naar Duitsland, naar het communistische Oost-Duitsland.

Erik de Graaf

PS: over de afbeelding boven deze blog: dat is een Russische krijgsgevangene (1915), door Egon Schiele. Uit de cassette over Trakl. 

vrijdag 30 mei 2014

Verbanning


Tja, zo zou ik ook wel verbannen willen worden.

Tweehonderd jaar geleden kwam Napoleon aan op Elba, een zonovergoten eiland in de Middellandse Zee. Stranden rondom, prachtige zwemplekken en leuke dorpjes aan de kust.

Een residentie voor de zomer in San Martino en eentje voor in de winter in Portoferraio. Een kilometer of vijf van elkaar verwijderd. Een flinke eigen veestapel en een paar goede koks. Hij had het niet zo slecht voorelkaar, die Napoleon.


Zo zou ik ook wel verbannen willen worden. Zelf zou ik er wel een goede fiets bij eisen om gemakkelijker aan de rustiger westkant van het eiland te komen. Ik heb zelden zo mooi gefietst als die paar keer daar.

Erik de Graaf

zondag 25 mei 2014

13 december op 25 mei


Dertien december op vijfentwintig mei. Elk jaar sta ik er even bij stil wat er op 13 december 1981 gebeurde, dus al tweeëndertig keer. De Poolse hoop op vrijheid vervloog doordat generaal Jaruzelski met Russische militaire achterwacht de noodtoestand afkondigde.

Het was een zondag en buiten was het koud. Vlak na twaalven zette ik de radio aan. Net te laat voor het nieuws, maar na de eerste woorden wist ik wat er aan de hand was. Het hing tenslotte al een poosje in de lucht. “Noodtoestand, nieuwe militaire raad”, hoorde ik de nieuwslezer zeggen. "Er mag nu geen bloed meer vloeien", zei de Poolse paus in een eerste reactie.

Ik dacht aan mijn vrienden in Poznan en in Lodz. Aan mijn laatste bezoek, een half jaar eerder. Aan de openheid van de mensen, de vrolijkheid, maar ook aan de spanning, de crisissfeer. Aan de lange rijen voor de slagers, de bakkers, de slijters, de sigarenwinkels en voor de loketten op het station. Twee uur duurde het voor ik een kaartje van Krakow naar Warschau veroverd had.

Vrienden namen me vanuit Lodz mee naar Lowicz om een katholieke processie te bekijken. Moest ik zien, vonden ze, om van mijn vooroordelen af te komen. Tevergeefs overigens. Ik zag mensen op hun knieën en kruizen slaan voor passerende priesters. Ik zag portretten van Karol Wojtyla, de Poolse paus. Maar ook een kruis voor de vrije vakbond Solidarnosc onder de preekstoel. Katholieke contra-revolutie. De katholieke macht, die op 13 december 1981 onderdrukt werd, voorlopig onderdrukt werd.

Op die druilerige dertiende december 1981 dacht ik ook aan mijn Oost-Berlijnse vriend Achim, die me in oktober had verteld te vrezen als Oost-Duits reserve-officier naar Polen te worden gestuurd. Hij zou het verrekken, kondigde hij me aan. Hij zou weigeren als Duits militair oostwaarts te trekken, maar de gevolgen voor zichzelf kon hij niet overzien. Desertie in oorlogstijd? Gewoon weigeren werd al hard genoeg bestraft in de DDR.

Gelukkig voor Achim deden de Polen het zelf, zonder Oost-Duitse militaire steun. Onder leiding van generaal Jaruzelski en onder druk van het Kremlin. Elk jaar denk ik op 13 december even terug aan die dag. Vandaag ook even in mei toen ik las dat de generaal die de Poolse hoop de kop indrukte is overleden.

Erik de Graaf

woensdag 14 mei 2014

Rotterdam: een krater in het lichaam van een stad


14 mei 1940. Rotterdam brandde door Duitse bommen, die een eind maakte aan vijf dagen oorlogsgeweld.  Vanuit een buurgemeente zagen mijn ouders donkere rook boven  Rotterdam. Onafhankelijk van elkaar. De een zeven jaar oud, de ander nog geen vijf, maar het bleek een onuitwisbare herinnering, die werd overgebracht op een volgende generatie, die er vandaag ook weer over vertelde in een HAVO3-klas.

Een paar weken geleden wandelde ik door Rotterdam, die jonge metropool. Van het nieuwe Centraal Station tussen hoge wolkenkrabbers door naar de Coolsingel. Over de Erasmusbrug naar de Kop van Zuid, Katendrecht en terug over het Noordereiland. Een indrukwekkende, heropgebouwde  stad.



Bij de Leuvehaven kwam ik langs De verwoeste stad, het beeld van Osip Zadkine ter herinnering aan de verwoestende mei-dagen in 1940. Ik mijmerde over die plek, die tegenwoordig af en toe ter discussie staat. Er zijn mensen die het willen verplaatsen naar het veel ruimer bemeten plein voor het nieuwe Centraal Station, maar het schijnt dat er indertijd met de gulle schenker van het beeld is afgesproken dat het altijd op die plek zou blijven staan. Die schenker was, het schokte me, De Bijenkorf.

De maker raakte tot het beeld geïnspireerd toen hij in 1947 door een kale Rotterdamse vlakte treinde: “Ik zag een stad zonder hart. Ik zag een krater in het lichaam van een stad (...) Van het station af strekte zich een onmetelijke woestenij uit, zover de blik reikte. (...) Het was alsof mij een film ontrold werd, een verbijsterende film over de morgen na de ramp die mijn eigen nood van die zes jaren mij had doen vergeten. Een zwart geblakerde en opengescheurde kerk rees daar omhoog als de kies van een voorhistorisch dier, door een vulkaan uitgespuwd".

Erik de Graaf

maandag 12 mei 2014

Blokkade van Berlijn (1948-1949)


Op 12 mei 1949 landden de laatste vliegtuigen van de Luftbrücke in West-Berlijn. Daarmee kwam vijfenzestig jaar geleden een eind aan een elf maanden lange Blokkade van Berlijn, die onmiddellijk na de invoering van de D-Mark in West-Duitsland en West-Berlijn door de Sovjetunie werd ingesteld. Het was een belangrijke gebeurtenis in de keten van actie en reactie, die in 1949 tot de definitieve politieke deling van Duitsland en Berlijn leidde.
  
Op 24 juni 1948 blokkeerden de Sovjets de wegen van de westerse bezettingszones naar West-Berlijn. Over land waren geen transporten van noodzakelijke consumptiegoederen naar de westerse enclave West-Berlijn meer mogelijk. De Blokkade van Berlijn duurde elf maanden en werd al vanaf 26 juni 1948 beantwoord met een gigantische luchtbrug om West-Berlijn vanuit het westen met geallieerde vliegtuigen te bevoorraden. Elke twee á drie minuten landde er een Amerikaanse of Brits vliegtuig op één van de militaire vliegvelden in West-Berlijn. Dagelijks werd zo’n vierduizend ton aan levensmiddelen en brandstof overgevlogen. Dat was aanzienlijk minder dan de dagelijkse behoeften van 25.000 ton, maar ruim voldoende om de West-Berlijners een veilig gevoel te geven. Het ene transportrecord na het andere werd verbroken. Op 15 april 1949 werd vierentwintig uur lang tachtig procent van de aan de luchtbrug deelnemende vliegtuigen ingezet. Die dag werd  in 1398 vluchten bijna 13.000 ton aan levensmiddelen, kolen en andere goederen naar West-Berlijn gebracht. 


De luchtbrug was gigantisch, niet in de laatste plaats als propagandamiddel. De Amerikanen vlogen in feite ook de vrijheid naar West-Berlijn over. De minister van Buitenlandse Zaken Dulles was zich daarvan goed bewust: "De huidige situatie is voor de Verenigde Staten uit propagandistisch oogpunt zeer gunstig. Wij winnen het aanzien de Berlijnse bevolking van een hongersnood te hebben gered, terwijl de Russen de schuld krijgen vanwege hun blokkademaatregelen". Die belangrijke slag was gewonnen door het westen: de West-Berlijners accepteerden het "nieuwe" vijandsbeeld.

Erik de Graaf

donderdag 1 mei 2014

Maastunnels


Steil is hij. Zeventien meter met de houten roltrap naar beneden. Fiets goed vasthouden, niet teveel naar beneden kijken. De autotunnel daalt uiteraard geleidelijker dan de fiets- en voetgangerstunnel.

“Hier schiep zich Rotterdam ’t gekruiste veer
Van bovenstroomsch en onderstroomsch verkeer:
’t Bloed dat zijn uitweg naar de wereld vond
Boort waar het nijpt slagaadren door den grond”.

Vanaf 1937 werden de drie slagaderen, in de woorden van de dichter P.C. Boutens (1870-1943), door de grond onder de Maas in Rotterdam geboord. Een voor het toenemende autoverkeer, een voor fietsers en een voor wandelaars. In 1942 werden de nieuwe verbindingen tussen Noord en Zuid zonder feestelijk vertoon geopend. Aanvankelijk bleken de tunnels een attractie, totdat bekend werd dat de Duitse bezetters er fietsen confisqueerden.


Al voor de oorlog kregen twee dichters de opdracht het fenomeen van de Maastunnels in woorden te vatten. P.C. Boutens (1870-1943) en Jan Prins (1876-1948) schreven zwaarwichtige gedichten, die door de oorlog bij de opening niet op een mooie plaquette konden worden onthuld. Pas in 1968 kreeg de bovenstaande regels van Boutens hun plekje bij de noordelijke ingang van de fiets- en voetgangerstunnel. Nog veertig jaar later kreeg het onderstaande kwatrijn van Prins een rechtmatige plaquette bij de uitgang op Zuid.

“Een lichtbaan, die den nacht doorschrijdt,
Een pad door stilte en eenzaamheid,
Lever ik leven’s schatten uit:
Van Zuid aan Noord, van Noord aan Zuid”.


Tientallen keren fietste ik als kleine jongen van Noord naar Zuid en later op de dag weer terug. Om naar de trainingen bij de Kuip te gaan kijken of onderweg naar de verjaardag van een neef. Steeds had ik in de tunnel het gevoel door een ver verleden te bewegen, met een ongekende snelheid. Onlangs liep ik weer van Noord naar Zuid en terug. Er leek niets veranderd aan het rijksmonument. Dezelfde oude, houten roltrappen, dezelfde badkamertegels aan de tunnelwanden. Een nostalgisch tochtje door de jaren dertig.

Erik de Graaf

PS: klik hier voor meer foto's van de Maastunnel.

zondag 16 maart 2014

Mijn twaalfhonderdste hotelkamer


De Duitse schrijver Klaus Mann bracht zijn halve leven in hotels door. In Parijs, Nice, Cannes, Madrid, Los Angeles of New York. Waar eigenlijk niet? Uit burgerlijke onrust of op de vlucht. Alleen al in Amsterdam logeerde hij tijdelijk in grote luxe hotels als Americain, Amstel, Victoria, Europe en Carlton, maar ook in eenvoudiger optrekjes als Hotel Eden in de Warmoesstraat (zie foto vanaf het Damrak, links naast de doorgang).

Al in 1931, zijn Exil was toen nog niet eens begonnen, schreef hij een gedicht als groet aan zijn 1200e hotelkamer:

Zwölfhundertstes Hotelzimmer – sei mir gegrüβt!  
Sei mir gegrüβt, mit mäβig gutem Bett, Spiegelschrank,
Kommode, wackeligem Schreibtisch;
Mit rosa Nachttischlampe, abgeschabtem Teppich,
Wasserkaraffe, Briefpapier, Kofferständer.
sei gegrüβt, Heimat seit einer halben Stunde,
Heimat für zwei, drei oder vierzehn Tage -:
Wirst du mir freundlich gesinnt sein?
Werde ich bei dir ausruhen dürfen?

Klaus Mann was een hotelnomade. Of hij daar gelukkig van is geworden is de vraag.

Erik de Graaf

dinsdag 11 maart 2014

Gordijnenbelasting


In 1986 had ik in Groningen Peter “Blase” Rösch op bezoek met een groep van de DDR naar West-Berlijn uitgeweken Ossies. Blase was als ervaringsdeskundige “de reisleider”. Hij was tenslotte al in 1981 vanuit de Stasi-gevangenis in Gera naar het westen vrijgelaten, nadat zijn vriend Matthias Domaschk tijdens gevangenschap onder nooit opgehelderde, verdachte omstandigheden om het leven was gekomen.

Met Blase leidde ik de groep rond door Groningen. In de buurt achter het Noorderplantsoen verbaasden ze zich erover dat je overal door de ramen de huizen binnen kon kijken. Hoe was het mogelijk, vroegen ze zich met hun recente Stasi-trauma's af, dat Nederlanders zich zo op de vingers lieten kijken door geen gordijnen dicht te trekken?

Blase wist de reden. “Es gibt in den Niederlanden Gardinensteuer”, verkondigde hij zo gedecideerd dat ik niets anders kon dan zijn theorie lachend bevestigen. Gordijnenbelasting. Het is een mooi onuitroeibaar verhaal dat er in Nederland zoiets heeft bestaan. In werkelijkheid is het verhaal terug te voeren op de deuren- en vensterbelasting, die als een OZB-avant-la-lettre door Napoleon werd ingevoerd, omdat ze beter controleerbaar was dan de inkomstenbelasting. Uit protest metselden sommige huizenbezitters hun ramen dicht, maar na de Franse tijd hield koning Willem I de belastingvorm in stand.

De fabel van de gordijnenbelasting schoot me vanochtend te binnen toen ik een interessant artikel las over de onlogica van ons belastingstelsel.

Erik de Graaf

vrijdag 7 maart 2014

Klaus Mann in Hotel Eden, Warmoesstraat, Amsterdam


Klaus Mann was van goede literaire komaf. Vader Thomas schreef talloze klassiekers, waarvoor hij in 1929 de Nobelprijs voor de literatuur ontving. Ook het werk van zijn ome Heinrich Mann behoort tot op de dag van vandaag tot het Duitse literaire erfgoed. In zo’n familie kun je misschien maar beter geen schrijver willen worden.

Klaus Mann (1906-1949) had echter wel degelijk literaire aspiraties, maar stond zijn leven lang in de schaduw van zijn vader. “Die bitterste Perspektive meines Lebens”, noemde Klaus dit. Toch heeft hij enkele fantastische romans geschreven, zoals het door István Szábo verfilmde Mephisto. Roman einer Karriere (1936) en Der Vulkan (1939).

Van nazi’s moest Klaus Mann niets hebben. Na Hitlers machtsgreep werd zijn werk en dat van zijn familie verbrand en verboden. “Gestern also sind auch meine Bücher in allen deutschen Städten öffentlich verbrannt worden; in München auf dem Königsplatz. Die Barbarei bis ins Infantile. Ehrt mich aber”, schreef hij in mei 1933 in zijn dagboek. Al in datzelfde jaar moest Klaus Mann Duitsland verlaten. Regelmatig bivakkeerde hij in Parijs, maar Amsterdam werd zijn hoofdkwartier. Voor Uitgeverij Querido gaf hij het tijdschrift Die Sammlung uit met teksten van uit hun vaderland gevluchte Duitse schrijvers.


In Amsterdam woonde Klaus Mann meestal in hotels, zoals hij ook al  voor 1933 met het geld van zijn familie gewend was. Hij huurde kamers in alle grote en in veel kleine hotels in Amsterdam. Een tijdje logeerde hij Hotel Eden in de Warmoesstraat. Aan het hotel op nummer 24 herinnert tegenwoordig alleen nog een bordje dat Joseph Roth in 1936 en 1937 er een poosje woonde. Als je dat bordje leest komen de hasjgeuren je tegemoet, want het voormalige hotelpand heeft nu als Coffeeshop Hunter’s aantrekkingskracht op toeristen.

Als Klaus Mann dat had geweten. Een goede coffeeshop was hem indertijd goed van pas gekomen. Al vanaf 1929 gebruikte Klaus Mann drugs. Van hasj tot morfine en heroïne. Na de Tweede Wereldoorlog leidde onder andere dat tot zijn ondergang. Op 21 mei 1949 pleegde hij zelfmoord in Cannes in Frankrijk.

Erik de Graaf